Ameland nu

Ameland is een van de Friese waddeneilanden die, gelegen voor de kust van Nederland, een afscheiding vormen tussen de Waddenzee en de Noordzee. Het natuurlijke landschap ontstond door een stijging van de zeespiegel na de laatste ijstijd. Doordat uit de stijging van het zeewater ook verhoging van het zoete grondwaterpeil volgde, ontstond parallel aan de kust een zone waarin veen tot ontwikkeling kwam. De zee zette op deze veenlaag aan zeezijde klei en zand af, terwijl het veen aan de landzijde zich over de hoger gelegen zandgronden uitbreidde. Als gevolg van de doorbraak van het Nauw van Calais veranderde de zeestroming, die liep meer parallel aan de kust. Hierdoor ontstonden lage duinenreeksen, strandwallen genoemd, die - onderbroken door rivieren - in de zee uitmondden. Door latere inbraken van de zee werd achter de strandwallen veel veen weggeslagen en werden de strandwallen in kleinere stukken verdeeld: de waddeneilanden. Ameland is één van de Nederlandse Waddeneilanden, maar wel een eiland met een heel eigen natuur, cultuur én historie. Ameland heeft vier pittoreske dorpen met ruim 3500 inwoners. Ameland is 27 kilometer lang en maximaal vier kilometer breed.

Hollum
Hollum is een plaats waar u veel fraaie, historische commandeurshuizen zult aantreffen. In één van de meest kenmerkende vindt u het cultuurhistorisch museum ‘Sorgdrager’. U herkent Hollum al van verre aan de mooie zadeldaktoren uit de twaalfde eeuw, aan het eind van de 15e eeuw verwoest door de watergeuzen, in 1678 herbouwd. Bij Hollum staat de vuurtoren: 59 meter hoog, oorspronkelijk gebouwd in 1880 en met zijn lichtsterkte van 4,5 miljoen kaars (2000 W) één van de sterkste ter wereld. Wie het nog nooit gezien heeft moet zeker gaan kijken: het uitrukken van de oude Amelander reddingboot. Tien paarden trekken de boot over het strand en door de branding de zee in.

Ballum
De ‘Heren van Ameland’, het adellijke geslacht Cammingha, woonde vroeger in Ballum (van de vijftiende tot de zeventiende eeuw). Waar vroeger hun kasteel stond (zie foto) ligt tegenwoordig het gemeentehuis van het eiland. Het slot van de heren van Cammingha is al lang verdwenen, de kapel bij hun kasteeltje is er sinds 1832 niet meer. Uit die kapel is wel een heel bijzonder preekgestoelte bewaard gebleven; deze werd in 1604 gemaakt en is nog in gebruik in de Nederlands Hervormde kerk. Op het kerkhof van Ballum is de imposante grafkelder van Wijtzo van Cammingha.

Nes
Nes herbergt het Amelander heden en verleden in zich. Prachtige commandeurshuizen uit de “gouden eeuw” naast gemoedelijke cafés, gezellige restaurants en winkels. Nes is gebouwd rondom de vrijstaande toren van het dorp (de toren is een voormalige vuurtoren). Noemenswaardig is ook de korenmolen De Phenix, die stamt uit 1880. Verder heeft Nes een groot Natuurcentrum, waar u kennis maakt met de natuur en landschap van ons mooie eiland. Van hieruit worden veel leuke excursies over het hele eiland verzorgd.

Buren
Buren was altijd het dorp van boeren en jutters. De dorpse bebouwing zijn veelal boerderijen, waarvan veel zijn omgebouwd tot moderne groepsaccommodaties. Veel historie vindt u terug in het landbouw- en juttermuseum. In het levendige landbouwdeel is te zien hoe het er rond het jaar 1900 op een Amelander boerderij geleefd werd. En voor wat het juttersdeel betreft: veel van wat de activiteiten van Rixt opleverden is hier te zien. Rixt heette ze en in haar onderhoud voorzag ze door bewust schepen te laten stranden en de overblijfselen te jutten. Volgens de overlevering misleidde ze schepen door met een lantaarn in de duinen te lopen. Het beeld van Rixt is te vinden in de kern van het dorp.

Ameland vroeger

Ameland is al een heel oud stuk land. Hoe oud weet niemand precies, misschien heeft Ameland vroeger wel deel uitgemaakt van het vasteland en is het door stormvloeden een eiland geworden. Ameland heeft een lange geschiedenis en op verschillende plaatsen op het eiland zijn daarvan nog overblijfselen terugvinden: de huizen, de kerken, de walviskaken, de restanten van de bunker, de vuurtoren en alle dingen die van vroeger die bewaard gebleven zijn in de Oudheidskamer van Hollum. Ook veel straatnaambordjes herinneren aan de geschiedenis van het eiland.

Ameland bestaat voor een groot deel uit zand. Bij storm kan dat zand weggeslagen worden en de vorm van het eiland is niet altijd hetzelfde; er verdwenen stukken en er kwamen stukken bij. Zo waren er vroeger meer dorpen op Ameland dan tegenwoordig; een aantal dorpen verdween in de loop van de geschiedenis in zee, een voorbeeld daarvan is het dorpje Sier. Aan de noordkant moest de duinenrij het eiland tegen de zee beschermen; in het zuiden had de zee lange tijd vrij spel, want pas aan het begin van deze eeuw heeft men aan de zuidkant van het eiland dijken aangelegd. Nog steeds gaan er bij flinke stormen hele stukken duin verloren; zo verdween in februari 1953 een strandpaviljoen, dat op een duin stond, in zee.



De heren van Ameland

Heel lang was Ameland een aparte staat met een eigen heer. De oudste bekende heer is de edelman Ritske Jelmera, omstreeks 1430. Hij liet een begin maken met de bouw van een kasteel in Ballum en in het dorp is nu nog een straat naar hem genoemd. Vroeger waren familienamen nog niet zo vaststaand als tegenwoordig en een kleinzoon van Ritske nam na zijn huwelijk de naam van zijn vrouw aan... Sindsdien heetten de heren van Ameland de Cammingha's. Deze heren bestuurden het eiland, zij spraken recht en zij onderhandelden met andere staten als Engeland en Duitsland. De Cammingha's zorgden er ook voor dat Ameland niet betrokken werd bij de grote oorlogen in die tijd: Ameland deed bijvoorbeeld niet mee met de Tachtigjarige Oorlog en ook niet met de oorlogen tussen Nederland en Engeland in de zeventiende eeuw.

In 1680 stierf Frans Duco van Cammingha. Hij had geen kinderen en daarom nam zijn moeder Rixt van Donia de leiding over Ameland op zich. Zij stierf in 1681 en er waren geen Cammingha's meer om haar te volgen; de Duitse familie Schwartzenberg werd toen de baas over Ameland. In 1704 verkocht deze familie het eiland aan de familie .... Oranje !!! De Oranjes moesten 170.000 gulden betalen voor het eiland. Vanaf dat moment waren de Oranjes Heer of Vrouwe van Ameland... onze koningin is dus ook Vrouwe van Ameland ! In 1801 werd geregeld dat Ameland voortaan bij Friesland zou horen (de Oranjes waren toen gevlucht naar Engeland). Heel Ameland werd toen één gemeente die onder leiding kwam te staan van een burgemeester. De eerste burgemeesters woonden op het kasteel in Ballum (het Camminghaslot, zie foto), maar dat was inmiddels in zeer slechte staat komen te verkeren. In 1828 werd het voor 1250 gulden voor afbraak verkocht en in 1829 herinnerde er alleen nog maar een heuvel in het landschap aan de plaats waar het kasteel heeft gestaan. Tegenwoordig staat het gemeentehuis van Ameland in Ballum.



Hoe leefden de bewoners van het eiland?

Op Ameland woonden de mensen in 8 verschillende dorpen. De namen Iwartwolde of Oosthuizen en Oerd bestaan nog slechts als aanduiding van de plaats waar die dorpen vroeger lagen. Van Blieke staat er alleen nog het laatste huis (bij de vuurtoren), terwijl van het dorpje Sier in de jaren na 1945 de resten "bloot spoelden". Tegenwoordig zijn de inkomsten van toerisme het belangrijkste voor de Amelanders, maar vroeger was dat anders! Er zijn altijd Amelanders geweest die van landbouw en veeteelt leefden,maar lange tijd was het belangrijkste middel van bestaan voor de Amelanders de zeevaart. Vooral de zeventiende eeuw vormde een bloeiperiode voor de zeevaart; veel Amelanders gingen toen op walvisjacht en verdienden daar goed mee. Schepen met Amelandse kapiteins voeren uit naar Spitsbergen en Groenland om daar in de zomermaanden op walvissen te gaan jagen; de opbrengsten daarvan waren hoog en het ging de eilandbewoners goed.

Aan deze periode herinneren nog de kapiteinshuizen in Hollum, Ballum en Nes (de huizen zijn te herkennen aan de rij steentjes boven het jaartal). Tijdens de bloeiperiode van de walvisvaart woonden er in Nes 56, in Hollum 48, in Ballum 19 en in Buren 5 kapiteins. Dat het toen goed ging met de bewoners van Ameland blijkt uit de prachtige kerken en torens in Hollum en Nes en uit de schitterende preekstoel in de kerk van Ballum (uit 1604).

De walvisvaart was voor de Amelanders afgelopen na de grote ramp van 1777. Een groot aantal schepen raakten in dat jaar vast in het ijs. Door een storm werd het ijs opgejaagd, waardoor de schepen onbruikbaar werden. Lopend over de ijsschotsen moesten de manschappen op de vaste wal van Groenland zien te komen, maar alleen Hidde Dirk Kat (zie foto) en Marten Jansen keerden terug op het eiland. Een kajak van de Eskimo's in de oudheidskamer van Hollum herinnert nog aan deze periode.

Na de Tweede Wereldoorlog gingen Amelanders op walvisjacht op de Zuidpool; daaraan herinneren de walviskaken die we voor een school in Nes zien. De meeste Amelanders moesten toen echter bestaan van landbouw en veeteelt; de visserijinkomsten waren te verwaarlozen en de inkomsten van toerisme begonnen pas aan het einde van de jaren vijftig goed op gang te komen. Hoe mensen op Ameland vroeger woonden, welke kleren ze droegen en wat ze allemaal in huis hadden kunnen we zien in de Oudheidskamer van Hollum.

Wel of niet een eiland?

Wanneer wij van het vasteland naar Ameland gaan, dan moeten we vanaf Holwerd met de boot over de Waddenzee. Vroeger waren er plannen om een dam aan te leggen tussen Ameland en het vasteland en in 1872 was de eerste dam klaar. Tien jaar later was deze door stormen zo vernield, dat herstel niet veel zin meer had. In 1938 kwam iemand met het plan om niet alleen een dam, maar ook een spoorlijn naar Ameland aan te leggen. Hij kreeg geen bijval. In 1961 wed de commissie "Verbinding Ameland-vaste wal" opgericht met het doel om een dam aan te leggen tussen Ameland en de vaste wal. Over dit plan is heel wat gepraat en vergaderd, maar in 1971 besloot de regering dat de Waddenzee niet door een dam doorkliefd mocht worden.



De dijk van Ameland

In het begin van de negentiende eeuw werd de Ballumerstuifdijk en de Lange Duinen aangelegd. Na vele mislukkingen kwam in 1851 de circa 1100 meter lange Moldijk klaar. Het maken van dijken gebeurde vroeger met behulp van paarden; men noemde dit "mollen". Mollen is het opschuiven van zand met door paarden voortgetrokken houten borden. Tegenwoordig worden hiervoor geen paarden meer gebruikt. De dijken van Ameland zijn nog maar 60 jaar oud. Voor die tijd lag het eiland vrijwel open voor de Waddenzee die op sommige plaatsen ongehinderd kon binnendringen; het land werd alleen een beetje beschermd tegen verhoogde waterstanden door lage dijkjes. In 1930 kwam de doorgaande dijk langs de zuidkant van het eiland klaar (ongeveer 17 kilometer). De Amelander dijk is nu versterkt (net als de rest van de Nederlandse kust) op grond van de Deltawet. De noodzaak hiervan is gebleken tijdens de ramp van februari 1953 in Zeeland, toen daar veel dijken doorbraken. De Amelanderdijk heeft zich tot nu toe wel goed gehouden bij alle stormvloeden; hij is er op berekend dat zelfs bij een waterstand van N.A.P. +5.10 meter er nog geen schade op zal treden (maar zo'n hoge waterstand is ook maar eens in de 2000 jaar te verwachten). Het bijzondere van versterkte dijk op Ameland is, dat de top van de dijk niet veel hoger kwam te liggen dan die van de oude dijk. Dit komt doordat versterking van de dijk vooral in de breedte heeft plaatsgevonden. Hierdoor bleef het aanzien van het eiland zoveel mogelijk als het was, ook omdat de dijk grotendeels bekleed werd met een grasmat in plaats van met hard materiaal, bijvoorbeeld asfalt of beton.

 

Amelander volkslied

De Amelanders zingen graag hun eigen volkslied waarin de eeuwige strijd tegen het water duidelijk doorklinkt. Het volkslied is twee eeuwen geleden geschreven door een zekere F.D. le Febre.

Opgeweld uit wier en zand
gans omspoeld door zilte baren
Moge God het steeds bewaren
ons plekje rijk aan duin en strand
het ons zo lieve Ameland!

Sedert eeuwen hield het stand
zlefs bij 't woeden van de golven.
Schoon er dierbaars ligt bedolven
bij 't golfgeruis weergalmt het strand.
U heb ik lief, oud-Ameland

'k Heb u lief, o stoere kwant
met uw zeemansbloed in d' ad'ren,
Met de heldenmoed van der vad'ren
als g'in de nood de riem omspant
dan heeft u lief, heel Nederland!

Eenvoud, kuishuid en verstand
sierden t'allen tijd de vrouwen
die ons eiland gaf t'aanschouwen.
Blijf steeds het sieraad van uw land,
o meisjelief van Ameland!

Vrienden, waar g'ook zwerft te land
of op d'ongewisse baren.
Laat der vad'ren deugd niet varen,
't weerklinke luid op oude trant;
wij hebben lief ons Ameland!